Türkçe ve Edebiyat Derslerinde Yapay Zeka: Okuma, Yazma ve Eleştiri İçin 5 Etkinlik

Türkçe ve edebiyat öğretmenlerinin yapay zekâyla ilgili asıl kaygısı belli: "Öğrenci ödevi yazdırıyor." Haklı bir kaygı; ama yapay zekânın bu derslerdeki yararlı yüzü de var. Önemli olan, onu yazan değil geri bildirim veren ve eleştirilen konuma koymak.

Ne kadar iyi geri bildirim veriyor? ABD'de 6-12. sınıf öğrencilerinin 200 tarih kompozisyonu üzerinde yapılan bir çalışmada, ChatGPT'nin geri bildirimi 5 üzerinden ortalama 3,6, 16 uzman değerlendiricinin geri bildirimi 4,0 aldı. İnsanların en belirgin üstünlüğü, öğrenciye "şu an hangi gelişim alanına odaklanmalı" sorusunda çıktı (Steiss ve ark., 2024). Yani yapay zekâ kullanışlı bir ilk okuyucu olabilir ama öğretmenin yerini tutmuyor. Beş etkinlik bu dengeye göre kurulu.

1) Geri bildirimi puanla (20 dk)

Öğrenci kısa bir paragraf yazar ve yapay zekâdan geri bildirim ister. Sonra o geri bildirimi şu ölçütlerle 1-5 puanlar: doğru mu, net mi, neyi nasıl düzelteceğini söylüyor mu? Sınıf, "iyi geri bildirim"in ölçütlerini birlikte çıkarır.

Komut: "Aşağıdaki paragrafı 8. sınıf öğrencisine yönelik değerlendir. Önce iyi yaptığı bir şeyi, sonra yalnızca tek bir gelişim alanını örnekle göster."

2) Karşı yorum (30 dk)

Okunan bir şiir ya da hikâye için öğrenci kendi yorumunu yazar. Yapay zekâ iki zıt yorum üretir. Öğrenci üçünü de metindeki dizelere/cümlelere dayanarak değerlendirir; dayanağı olmayanı eler.

3) Soru yazma düellosu (20 dk)

Okuma parçasından sonra öğrenciler 3 soru yazar; yapay zekâ da 3 soru yazar. Sınıf, hangi soruların metni anlamayı, hangilerinin sadece ezber hatırlamayı ölçtüğünü ayırır. Öğrencilerin soru üretmeyi öğrendiği müdahalelerde, okuduğunu anlama testlerinde medyan etki büyüklüğü 0,36 çıktı (Rosenshine, Meister ve Chapman, 1996); yani çocuk soru yazdıkça parçayı daha dikkatli okuyor.

4) Aynı olay, üç ses (25 dk)

Bir olayı (okul gezisi, sınav sabahı) yapay zekâya haber dili, masal dili ve mektup diliyle yazdırın. Öğrenciler her metnin kelime seçimlerini, cümle uzunluğunu ve tonunu inceler; ardından kendi paragraflarını bu üç sesten biriyle yeniden yazar.

Komut: "Okul gezisinde otobüsün bozulmasını üç şekilde anlat: 3 cümlelik bir haber, 3 cümlelik bir masal, 3 cümlelik bir mektup."

5) Taslak elle, kontrol makineyle (35 dk)

Öğrenci taslağı kâğıda elle yazar. Sonra yapay zekâdan sadece yazım ve noktalama hatalarını işaretlemesini (düzeltmemesini) ister. Hataları kendisi düzeltir. Elle yazmanın öğrenme açısından neden önemli olduğunu el yazısı yazımızda ele almıştık.

Sınıfta dikkat edilecekler

• Öğrencinin kişisel bilgisini (ad, okul, aile) yapay zekâya yazdırmayın.
• Yapay zekânın "şiirin yazarı" ya da "yazım kuralı" bilgilerini kitaptan doğrulayın; bu alanlarda yanılabiliyor.
• Notu üretilen metne değil, öğrencinin eleştirisine ve düzeltmesine verin.

Sonuç

Yapay zekâ yazma derslerinde iyi bir ilk okuyucu, kötü bir yazar olabilir. Öğrencinin yazdığı ve yapay zekânın okuduğu düzen korunduğunda kimse işini devretmiş olmuyor. Diğer derslere uyarlanmış örnekler için matematik etkinliklerine da göz atabilirsiniz.

Kaynaklar: Steiss ve ark. (2024), Learning and Instruction, Hechinger Report özeti · Rosenshine, Meister ve Chapman (1996), Review of Educational Research