5. ve 6. Sınıf Fen Bilimleri İçin Yapay Zeka Etkinlikleri: Yanlış Bildiğimiz Şeyleri Yakalamak

Fen bilimleri öğretmenleri bilir: öğrenci "Güneş'in etrafında dönen Dünya"yı ezberler ama aklının köşesinde hâlâ "yaz, Dünya Güneş'e yaklaştığı için sıcak" fikri durur. Bunlara yanlış kavram denir ve düz anlatımla kolay silinmez.

Araştırmada en iyi bilinen çare çürütme metni: önce yaygın yanlış fikri açıkça söyler, sonra neden yanlış olduğunu gösterir, en sonda doğru açıklamayı verir. Bu tür metinlerin sıradan anlatım metinlerinden daha etkili olduğu, hem eski bir derlemede (Guzzetti ve ark., 1993) hem de sonraki yirmi yılı inceleyen bir değerlendirmede (Tippett, 2010) görülüyor. Aşağıdaki etkinliklerin hepsi bu fikre dayanıyor.

1) Yanlış kavram avı (20 dk)

Yapay zekâya konu için "çocukların en sık yaptığı 5 yanlış" listesini yazdırın. Öğrenciler hangilerine kendi de inandığını işaretler. Sonra öğretmen ders kitabıyla her birini doğrular.

Komut: "5. sınıf Güneş, Dünya ve Ay konusunda öğrencilerin sık yaptığı 5 yanlış anlamayı, her birinin doğru açıklamasıyla birlikte yaz."

Not: Listeyi öğretmen önceden kontrol etsin; yapay zekâ bu listede de hata yapabilir.

2) Kendi çürütme metnini yaz (25 dk)

Öğrenciler üç cümlelik bir metin yazar: (1) "Birçok kişi ... sanıyor.", (2) "Ama bu doğru değil çünkü ...", (3) "Doğrusu ...". Yapay zekâ metni okuyup bilimsel olarak yanlış cümle olup olmadığını işaretler; öğrenci son kararı kitaptan verir.

3) Tahmin, deney, açıklama (30 dk)

Basit bir deney seçin (örneğin ışığı yarı kapatılmış bir cisme tutmak ya da buzun suda erimesi). Önce herkes tahminini yazar, yapay zekâ da tahmin eder. Deneyden sonra "kim neyi yanlış tahmin etti, neden?" konuşulur. Yapay zekâ bazen yanılır; bu da dersin bir parçası olur.

4) Neden zinciri (20 dk)

Öğrenci bir fen olayını ("Gölge sabah niye uzun?") yapay zekâya sorar. Cevaptaki her iddia için "neden?" diye yeniden sorar; üç basamak sonra cevabın hâlâ tutarlı olup olmadığına bakar. Çocuklar soru üretmeyi öğrendiğinde okuduğunu anlama arttığı için (Rosenshine ve ark., 1996) bu etkinlik hem fen hem okuma becerisine hizmet eder.

5) Bahçede gözlem, sınıfta kontrol (40 dk)

Öğrenciler okul bahçesinde 3 gözlem yapar (gölge boyu, bulut türü, bitki yaprağı). Sınıfa dönünce her gözlem için yapay zekâya bir açıklama yazdırılır; öğrenciler gözlemleriyle çelişen cümleleri bulur. Doğa ve dikkat ilişkisine dair araştırmaları açık hava dersi yazımızda bulabilirsiniz.

Öğretmene notlar

• Küçük sınıflarda yapay zekâyı öğrencinin kendi hesabıyla değil, öğretmen ekranından ortak kullanın.
• Her etkinlikten önce çocuklara "Yapay zekâ bazen yanlış söyler" cümlesini bir kez söyleyin.
• Etkinlikler konuya göre uyarlanabilir: ışık, elektrik, madde ve ısı için aynı kalıbı kullanın.

Sonuç

Yanlış bir fikri silmenin yolu doğru fikri tekrar etmek değil, yanlışı görünür kılmak. Yapay zekâ bu işte iyi bir "yanlış üretici" ve "yanlış bulucu" olabilir; çünkü yanlışı söylerken kimseyi kırmıyor. Doğrusunu ise yine kitap, deney ve öğretmen veriyor.

Kaynaklar: Guzzetti ve ark. (1993), Reading Research Quarterly · Tippett (2010), International Journal of Science and Mathematics Education · Rosenshine, Meister ve Chapman (1996), Review of Educational Research